Origjina hyjnore e Kuranit dhe rrëzimi i dyshimit të huazimit nga poezia e Umeje Ibn Ebi Saltit

Disa orientalistë kanë hedhur dyshimin se Profeti Muhamed (lavdërimi dhe paqja e Zotit qofshin mbi të) mund të ketë huazuar elemente nga poezia e Umejes në formulimin e tekstit të Kuranit. Këtë pretendim e mbështesin në faktin se, në poezinë e Umejes, hasen motive dhe tema që lidhen me Xhenetin dhe Xhehenemin, ndonëse dihet se shumica e kurejshëve nuk besonin në këto koncepte. Po ashtu, në vargjet e tij përmenden ide si përdorimi i yjeve për goditjen e djajve (shejtanëve), krijimi i qiellit dhe i tokës, si dhe rrëfime për profetë të mëparshëm, përfshirë historinë e Ibrahimit dhe Ismailit, të shprehura me një stil që, sipas disave, paraqet njëfarë ngjashmërie me stilin e Kuranit.

Në këtë kontekst shtrohen dy pyetje kryesore: a është e mundur që Profeti Muhamed (paqja e Zotit qoftë mbi të) të ketë huazuar një pjesë të përmbajtjes së Kuranit nga ky poet? Dhe, së dyti, a konsiderohej Umeja, në kohën e tij, si një rival intelektual ose fetar i Profetit (lavdërimi dhe paqja e Zotit qofshin mbi të)?

Përgjigjja:

Falënderimi i takon vetëm Allahut. Lavdërimi, paqja dhe bekimi qofshin mbi të Dërguarin e Allahut.

Përgjigja për pyetjen e parë:

Për të vërtetuar shkencërisht hipotezën se një tekst është i huazuar nga një tjetër, është e domosdoshme që, paraprakisht, të plotësohet kushti i vërtetësisë së provuar të tekstit burimor. Nga pikëpamja metodologjike, është e paqëndrueshme të pretendohet varësi tekstuale nga një korpus poetik, saktësia e të cilit është seriozisht e dyshimtë për shkak të hapësirës së madhe kohore ndërmjet vdekjes së autorit dhe procesit të përmbledhjes së vargjeve që i atribuohen atij. Si rrjedhojë, jo çdo poezi që i atribuohet një poeti është domosdoshmërisht e tij. Transmetimi i poezisë, ashtu si edhe i shumë rrëfimeve historike, është shpesh i përzier me shtesa, trillime dhe pasaktësi. Kjo vërejtje vlen edhe për poezinë që i atribuohet autorit në fjalë. Një pjesë e konsiderueshme e kritikëve dhe studiuesve letrarë kanë shprehur dyshime serioze mbi origjinalitetin e një numri të madh vargjesh që i atribuohen Umeje ibn Ebi Saltit, duke u bazuar në mospërputhjet stilistike ndërmjet tyre dhe poezisë së tij të vërtetuar. Ata kanë arritur në një përfundim logjik që poezia e Umejes, e cila ngjan me disa ajete të Kuranit, është nga ato që janë sajuar nga disa transmetues në epokën islame dhe i atribuohen Umejes.

Dr. Sheuki Dajf thotë: "Schulthess mblodhi një përmbledhje të vargjeve të tij, i përktheu në gjermanisht dhe i botoi në Leipzig në vitin 1911. Në vitin 1936, Beshir Jemut botoi në Bejrut një grup poezish të tij me emrin 'Divani i Umejes'. Këto poezi vërtiten rreth dy temave kryesore: Tema e parë: Flet për krijimin e qiejve dhe tokës, zanafillën e universit, duke argumentuar me to ekzistencën e Zotit, si dhe flet për vdekjen, shkatërrimin, ringjalljen, tubimin, dënimin dhe shpërblimin... Këto kuptime janë marrë nga Kurani Famëlartë në mënyrë të qartë, ndërsa stili i tyre karakterizohet nga dobësia dhe cektësia; prandaj mendojmë se këto dhe të ngjashmet me to janë nga ato që i janë mveshur Umejes.

Tema e dytë: Rreth së cilës vërtitet poezia e tij, nuk është më pak e dyshimtë se e para; madje dyshimi këtu është edhe më i qartë, pasi e shohim tek na tregon historitë e Profetëve, histori që pothuajse nuk ndryshojnë asgjë nga ajo që ka ardhur në Kuran, siç është fjala e tij për ëndrrën e Ibrahimit se po therte djalin e tij Ismailin dhe shpagimin e tij me një kurban të madh... Është e qartë se kjo është poezi me stil të dobët e të rëndomtë, e thurur nga disa tregimtarë dhe predikues në periudha të vonshme pas Xhahilijetit. C. Huart pretendoi, kur pa poezinë e Umejes, se zbuloi në të një burim nga burimet e Kuranit. Sikur të kishte njohuri për gjuhën arabe dhe stilet e periudhës paraislamike, do ta kuptonte se kishte hasur në poezi të sajuara, me sajim të dukshëm, dhe nuk do të binte në këtë gabim të qartë. Pretendimin e tij e kanë hedhur poshtë edhe disa orientalistë ..."[1]

Rrjedhimisht, hulumtimi shkencor dhe objektiv dikton në mënyrë të padiskutueshme që një tekst me vërtetësi absolute dhe transmetim të pandërprerë e të sigurt, siç është Kurani, nuk mund të vihet në dyshim përmes materialeve me origjinë të pasigurt dhe transmetim të dyshimtë, siç janë poezitë që i atribuohen Umejes.

Argumenti bazohet në këto pika kryesore:

I.  Mospërputhja në saktësi: Teksti kuranor është i ruajtur dhe imun ndaj dyshimeve historike. Në të kundërt, poezia e atribuar Umejes karakterizohet nga paqartësi të theksuara në lidhje me kohën e kompozimit, zinxhirin e transmetimit dhe autorësinë e saj reale. Vendosja e këtyre dy kategorive burimore në të njëjtin nivel vlerësimi përbën një gabim themelor metodologjik.

II.  Barra e provës: Sipas metodologjisë shkencore, barra e provës bie mbi palën që pretendon varësi tekstuale ose ndikim letrar. Para çdo pretendimi se poezitë në fjalë janë bashkëkohëse ose pararendëse ndaj tekstit kuranor, është e domosdoshme të vërtetohet në mënyrë të pakundërshtueshme autenticiteti i tyre. Çdo përfundim i ndërtuar mbi supozime të paprovuara është metodologjikisht i pavlefshëm.

III.  Arsyeshmëria: Meqenëse saktësia e atribuimit të shumicës së këtyre poezive nuk mund të garantohet me siguri shkencore, ato nuk mund të shërbejnë si bazë e vlefshme për ngritjen e dyshimeve rreth burimit të tekstit kuranor.

Edhe në rastin hipotetik, ku për hir të debatit akademik, do të pranohej plotësisht autenticiteti i poezisë së atribuar Umejes, pretendimi se teksti kuranor ka huazuar prej saj mbetet logjikisht i paqëndrueshëm dhe i pambështetur. Ky argument bazohet në parimin e prioritetit kohor, sipas të cilit ngjarjet duhet të analizohen në rendin e tyre kronologjik.

I. Faktori i bashkëkohësisë: Burimet historike tregojnë se Umeje dhe Profeti Muhamed (lavdërimi dhe paqja e Zotit qofshin mbi të) ishin bashkëkohës të plotë, pasi thuhet se Umeje ka vdekur në vitin e nëntë hixhri, pra, rreth një ose dy vite parase të ndërronte jetë Profeti Muhamed (lavdërimi dhe paqja e Zotit qofshin mbi të). Ky fakt e bën të pamundur përcaktimin e një kronologjie të saktë për vargjet specifike që i atribuohen Umejes, pra nëse ato janë kompozuar para apo pas shpalljes së Kuranit. Vështirësia shtohet edhe më tej nga fakti se poezia e tij është transmetuar dhe dokumentuar shumë kohë pas vdekjes së tij.

II.  Paraprirja: Që të vërtetohet shkencërisht dukuria e "huazimit", është kusht i domosdoshëm që burimi ndikues t'i paraprijë qartësisht në kohë atij që huazon.

III. Përfundimi Logjik: Në rrethana kur dy subjektet historike veprojnë brenda së njëjtës hapësirë kohore, është metodologjikisht e pamundur të vërtetohet një transferim i njëanshëm nga poeti te Profeti. Përkundrazi, bashkëkohësia e tyre e zbeh ndjeshëm mundësinë e provimit se poezia ishte burimi paraprak, duke e bërë pretendimin për huazim historikisht të pabazuar dhe shkencërisht të pambështetur.

Krahas argumenteve logjiko-metodologjike të mëparshme, duhet të merret parasysh edhe armiqësia e ashpër e kurejshëve ndaj Profetit Muhamed (lavdërimi dhe paqja e Zotit qofshin mbi të), si dhe njohja e tyre e thellë për letërsinë arabe në përgjithësi dhe për poezinë e Umejes në veçanti. Sikur të kishte ekzistuar edhe një tregues i vogël se Profeti kishte huazuar nga Umeje ibn Ebi Salti, një figurë e njohur dhe me ndikim në elitën letrare të Mekës, kundërshtarët do ta kishin shfrytëzuar këtë fakt menjëherë për delegjitimimin e thirrjes Profetike. Heshtja e tyre tregon se ky pretendim është një sajesë e mëvonshme dhe jo një realitet historik.

Në kontekstin e pasqyrimit të këtij argumenti logjik dr. Xheuad Ali ka thënë: "Hipoteza se Kurani është marrë nga Umeje, është një hipotezë që nuk mund të imagjinohet. Kjo bazohet në vërtetimin se poezia e Umejes në këtë fushë është më e vjetër në kohë se Kurani, dhe kjo është një çështje që nuk mund të vërtetohet kurrë. Së dyti, Kurejshët dhe ata që i mbështetnin, nga kundërshtarët e të Dërguarit, nëse do ta dinin dhe njihnin këtë gjë, nuk do të heshtnin, por do t'i thoshin atij: 'Ti po merr nga Umeje', ashtu siç i thanë: 'Ti po mëson nga një djalosh i krishterë që banonte në Mekë', gjë të cilës Kurani i referohet me fjalët: '(Ne e dimë mirë se ata thonë: "Atë e mëson një njeri!" Por gjuha e atij që ata aludojnë është e huaj, kurse kjo është gjuhë arabe e qartë).' Komentuesit e Kuranit kanë përmendur emrin e djaloshit... por nuk kanë përmendur Umeje ibn Ebi es-Saltin.

Pastaj, vetë Umeje, nëse do ta dinte këtë, ose do të dyshonte se Muhamedi kishte marrë prej tij, nuk do të heshtte për këtë, duke qenë se ishte kundërshtar i tij, një rival kokëfortë që dëshironte që profetësia të ishte për të. Dhe ja ku profetësia shkon tek një person tjetër të cilit i zbret Shpallja, dhe njerëzit e pasojnë dhe besojnë në thirrjen e tij, ndërsa atë nuk e pason askush. A është e logjikshme heshtja e Umejes nëse do të kishte gjetur qoftë edhe një dyshim, sado të largët, që të linte të kuptohej se i Dërguari kishte marrë një ide prej tij, apo nga burimi prej të cilit vetë Umeje kishte marrë? Nëse do ta kishte ndier këtë, do ta kishte shpallur patjetër, dhe do t'u kishte deklaruar njerëzve se ai dhe Muhamedi kishin marrë nga i njëjti burim, dhe se Muhamedi kishte marrë prej tij, kështu që ai (Muhamedi) nuk kishte asgjë origjinale në thirrjen e tij. Kurejshët dhe Thekifi do të ishin të parët që do ta thoshin dhe do ta trumbetonin këtë"[2].

Për më tepër, vlen të theksojmë faktin se fëmijët dhe motra e Umejes pranuan Islamin dhe numërohen ndër Sahabët (Allahu qoftë i kënaqur me ta). Nëse Profeti (lavdërimi dhe paqja e Zotit qofshin mbi të) do të kishte përvetësuar poezinë ose dijen e Umejes, si mund të pranohej kjo nga familja e tij dhe të ndiqej thirrja Profetike? Ky fakt përforcon edhe më tej pamundësinë historike të pretendimit për huazim.

Së fundi, është e rëndësishme të theksohet se Kurani Famëlartë përbën një libër gjithëpërfshirës, i cili rrok fushat e besimit (Akide), të fshehtave (Gajb), të ligjeve, historive dhe shembëlltyrave. Ai karakterizohet nga një ndërlidhje e përkryer, pjesët e të cilit përveç që lidhen në një mënyrë harmonike mes tyre, i ngjajnë njëra-tjetrës në qartësi konceptuale, elokuencë, urtësi, thellësi kuptimore dhe ndërtim gjuhësor. Kjo strukturë e integruar është e reflektuar edhe në vetë fjalën e Allahut të Madhëruar: "Allahu ka shpallur Fjalën më të bukur (Kuranin), Libër që i ngjan njëri-tjetrit (në mrekulli) dhe që përsëritet (në këshilla e ligje). Prej tij u rrëqethet lëkura atyre që i frikësohen Zotit të tyre e, mandej, lëkura dhe zemrat e tyre zbuten me përmendjen e Allahut. Ky është udhëzimi i Allahut, me të cilin Ai udhëzon kë të dojë. Ndërsa atë që Allahu e lë në humbje, për të nuk ka udhëzues." [Ez-Zumer: 23].

Poezia e Umejes, duke supozuar se vërtet i përket atij, lidhet vetëm me disa histori dhe disa çështje të fshehta, ajo nuk shkon përtej kësaj. Stili i saj është i paqëndrueshëm dhe ndryshon nga një poezi në tjetrën. Prandaj, pohimi se Umeje – ose autori i vërtetë i kësaj poezie që i atribuohet – ka marrë nga Kurani, ka më shumë bazë se supozimi se Kurani Famëlartë ka marrë nga Umeje.

            Pas shqyrtimit të këtyre argumenteve, bëhet e qartë falsiteti dhe naiviteti i këtij dyshimi.

Përgjigja për pyetjen e dytë: A mund të konsiderohej Umeje rival i Profetit, paqja dhe bekimi i Allahut qoftë mbi të? Nga i merrte ai informacionet që ngjajnë me ato të Kuranit? Pavarësisht se baza logjike e argumentit të mëparshëm e zhvlerëson këtë pretendim, për korrektësi metodologjike dhe për të sqaruar çdo nuancë, është e nevojshme të trajtojmë edhe këtë çështje.

        Së pari, pjesa e vogël e vargjeve të Umejes që është vërtetuar nuk paraqet ndonjë vështirësi përmbajtësore. Ky fenomen shpjegohet në mënyrë të natyrshme me faktin se autori kishte udhëtuar gjerësisht dhe kishte përvetësuar njohuri të drejtpërdrejta nga shkrimet fetare të mëparshme, të njohura si Ithtarët e Librit. Është i padiskutueshëm fakti se këta ithtarë posedonin njohuri mbi historitë e Profetëve, mbi krijimin e qiejve dhe të tokës, si dhe mbi shumë aspekte të botës së fshehtë, përfshirë djajtë, engjëjt, Xhenetin dhe Zjarrin.

Ibn Kutejbe ka thënë: "Ai kishte lexuar disa nga librat e mëparshëm të Allahut të Plotfuqishëm dhe ishte larguar nga adhurimi i idhujve. Ai tregonte se kishte ardhur koha e dërgimit të një profeti dhe shpresonte që ai profet të ishte vetë ai. Por kur i erdhi lajmi për shfaqjen e të Dërguarit të Allahut (paqja dhe bekimi i Allahut qofshin mbi të) dhe ngjarja e tij, ai e mohoi atë nga zilia"[3]. Në një pjesë tjetër thotë: "Ai tregonte në poezinë e tij histori të profetëve dhe sillte shumë fjalë që arabët nuk i njihnin, të cilat i merrte nga librat e mëparshëm, si dhe histori nga historitë e Ithtarëve të Librit... Dhe dijetarët tanë nuk e shohin poezinë e tij si argument në gjuhësi"[4].

       Së dyti, ekziston një dallim thelbësor mes natyrës së Kuranit dhe poezisë së Umejes. Vargjet e poetit janë krijime letrare njerëzore, të kufizuara me imagjinatën dhe përvojën e individit, ndërsa Kurani përbën shpallje hyjnore me një stil, strukturë dhe elokuencë të paimitueshme. Ky dallim rrënjësor tregon qartë se Umeje nuk mund të konsiderohet rival i Profetit dhe se nuk ekziston baza për të pretenduar se poezia e tij dhe Kurani buronin nga i njëjti burim.

             Ekziston një konsensus i gjerë akademik se tregimet mbi profetët e hershëm dhe jetën pas vdekjes nuk përbënin një risi absolute në Gadishullin Arabik, por gjendeshin të dokumentuara në shkrimet e mëparshme monoteiste të cilat i bartnin Ithtarët e Librit (Ehlu-Kitabi). Rrjedhimisht, ngjashmëria tematike nuk nënkupton domosdoshmërisht të njëjtin burim hyjnor. Edhe nëse do të pranonim, për hir të argumentit, vërtetësinë e vargjeve të poetit në fjalë, analiza kontekstuale dhe tekstuale na çon drejt një përfundimi më racional: informacioni i tij është rezultat i kontaktit kulturor me pasuesit e Librit dhe jo pasojë e shpalljes hyjnore (uahjit). Kjo tezë mbështetet fuqishëm nga dallimi thelbësor stilistik: ndërsa poezitë e tij shfaqin një shtjellim të thjeshtë tregimtar - tipik për ritregimin njerëzor të historive biblike - teksti kuranor prezanton një strukturë retorike unike dhe të paimitueshme, që tejkalon thjesht “informacionin historik”. Rrjedhimisht, atribuimi i vargjeve të tij burimeve judeo-kristiane është shkencërisht më i qëndrueshëm sesa pretendimi se ai përbën një rival profetik ose një burim alternativ shpalljeje.

Si përfundim, analiza kritike provon se hipoteza e huazimit është metodologjikisht e paqëndrueshme, logjikisht e dobët dhe e pabazë, pasi bazohet në tekste me vërtetësi të dyshimtë. Heshtja e vetë kurejshëve, kundërshtarëve më të ashpër të Profetit, dëshmon se kjo 'ngjashmëri' është një sajim i mëvonshëm dhe jo realitet historik. Për më tepër, dallimi thelbësor mes shtjellimit të thjeshtë tregimtar të poetit dhe mrekullisë gjuhësore të Kuranit vulos faktin se burimi i Shpalljes është Hyjnor dhe jo kulturor. Kurani është mrekulli jo vetëm në aspektin gjuhësor, por edhe në aspektet e legjislacionit, njohurive dhe lajmeve, profetësive mbi të ardhmen dhe të dhënave shkencore. Edhe pse Kurani është mrekullia më e madhe e Profetit Muhamed, argumentet e Profetësisë së tij janë të shumta. Këtu nuk është vendi të zgjerohemi më shumë.

Allahu (xh.sh.) thotë: "Ata që mohuan thanë: “Kjo është thjesht një gënjeshtër që ai e sajoi, dhe për këtë, atë e ndihmuan edhe njerëz të tjerë!” Kështu ata bënë padrejtësi dhe (sajuan) gënjeshtër! Dhe thanë: “Janë përrallat e të parëve që dikush ia shkroi, dhe atij i lexohen ato ditë e natë.” Thuaj: Këtë e zbriti Ai që di të fshehtën e qiejve dhe të tokës. Pa dyshim, Ai është shumë Falës, shumë Mëshirëbërës." (El-Furkan: 4-6).

Gjithashtu thotë: " Kjo, pa dyshim, është fjalë e një të Dërguari të nderuar. Dhe ajo nuk është fjalë poeti. Sa pak që besoni! Dhe nuk është as fjalë fallxhori. Sa pak që pranoni këshillën! (Ajo) është zbritje prej Zotit të botëve. Sikur të trillonte ai (Muhamedi) për ne ndonjë fjalë, ne do ta kapnim atë me fuqinë Tonë dhe pastaj do t'ia këputnim atij arterien e zemrës, ndërkohë që askush prej jush nuk do të mundte të ndërhynte për mbrojtjen e tij." (El-Hakkah: 40-47).

[1] Sheuki Dajf, Tarih el-Edeb el-Arabi - El-Asr el-Xhahili, 395 – 379. Orientalistët janë studiues perëndimorë jomuslimanë.

[2] Xheuad Ali, El-Mufassal fi Tarih el-Arab kable el-Islam, 6/492.

[3] Ibn Kutejbe, Esh-Shi'r ue esh-Shu'ara, 1/459.

[4] Shiko referencën pararendëse.